logotype

.

Helm

De helm is de meest basale lichaamsbescherming die er is. Binnen onze groep is het voor combatanten met uitzondering van de tromslagers verplicht een helm te dragen tijdens de uitvoering van schijngevechten. Het is de minimale bescherming die soldaten uit het Staatse leger droegen.
Wat voor helmen zijn er beschikbaar en geschikt voor onze uitbeelding en welke verschillen kunnen we onderkennen in de verscheidene modellen?
Er is een grote verscheidenheid in modellen en uitvoeringen. 17e eeuwse bronnen verwijzen heel vaak naar het woord "morillion" (morion) als ze naar een helm verwijzen. Ongeacht het feit dat een morion een type helm op zich is. Tenminste, voor ons nu.
Veel modellen komen in eindeloos veel variaties terug. Soms lijkt het of een toenmalige smid een keer een bepaald model heeft zien langskomen en het uit zijn geheugen heeft nagemaakt. Andere variaties lijken bij wijze van spreken zo van de lopende band gerold te zijn zo gelijk zijn ze. Het blijft echter steeds mensen werk en wanneer je helmen nader inspecteert kom je steeds imperfecties of slordigheden tegen.
Veel pantser en wapens werden geïmporteerd uit Duitsland en Italië. Beide landen stonden in die tijd bekend om hun kwaliteit. 

Nut en belang

Bij het aanschaffen en dragen van een helm dien je rekening te houden met 3 factoren.
- Bescherming
- Comfort
- Duurzaamheid

Ontbreken van een van deze factoren staat het nut en belang van een helm in de weg en zorgt voor een helm van mindere of slechte kwaliteit. Ontbreekt een helm het aan bescherming omdat het materiaal te week is. Of de constructie slecht, dan heeft het geen zin om hem te dragen en zal de duurzaamheid en levensduur minimaal zijn.

 

Het ontbreken van een goede voering bijvoorbeeld, zorgt niet alleen voor een slechte bescherming. Het zorgt er ook voor dat de helm zo oncomfortabel is dat je hem niet eens wil dragen. Hetzelfde geld voor helm zonder mogelijkheid om hem vast te maken onder de kin. Een helm die steeds van je hoofd valt kan je natuurlijk niet beschermen. Zorg ook dat het materiaal waar de helm van gemaakt is niet te dik is. Niemand loopt graag met 5 kilo staal op zijn hoofd rond. Wees je bewust dat er voor originele helmen zelden metaal gebruikt werd dat dikker was dan 1mm.

Algemene eigenschappen en benamingen

De verschillende beschreven modellen hebben allemaal hun eigen gangbare eigenschappen qua vorm en soms qua constructie. Toch zijn er bepaalde zaken die steeds terugkomen en soms noodzakelijk zijn om een helm de eigenschappen te geven die nodig zijn om zijn  functie effectief te vervullen.

 helm

1. PERESTEELTJE.
Deze afwerking vindt je bij veel cabasset en cabasset morion type helmen. De functie is ornamenteel. En bij sommige exemplaren deels of volledig verdwenen.

2. LICHAAM

Het lichaam van de helm. Sommige types zijn uit één plaat gedreven, anderen zijn uit 2 helften samengevoegd. Vaak te zien aan een kam in het midden waarbij men deze afwerking al dan niet heeft geprobeerd weg te werken. Bij het morion typen helm is deze samenvoeging in een grote ornamentele kam weggewerkt. Bij andere exemplaren zijn de 2 helften door klinknagels op weinig heimelijke manier samengevoegd.

3. KLINKNAGELS MET SIERROZET

Deze klinknagels zijn bedoeld om een voeringband plus wangstukken op hun plaats te houden. Deze voering is meestal verdwenen. Maar vaak zijn er resten te zien van een stoffen of leren band aan de binnenzijde waar aan een voering vastgenaaid kon worden.
De sierrozetten zijn bijna zonder uitzondering met een stempel geslagen uit plaat messing(+/-0.5mm). De klinknagels kunnen van ijzer of messing zijn. Gangbare dikte is 0.5cm
De voeringband is in de meeste gevallen aan de binnenzijde geborgd met een dun plaatje ijzer waar de klinknagel doorheen gestoken en overheen platgeslagen is.

4. WANGSTUKKEN

Bedoeld om de helm onder de kin te bevestigen. En in beperkte mate als bescherming voor de wangen.
Hier is veel variatie in. En ze kunnen bijvoorbeeld gelamelleerd zijn zoals in dit geval, of uit 1 stuk uit plaatijzer gemaakt. Ook kan dit onderdeel in sommige gevallen hebben bestaan uit leren riempjes. 
 5. SLUITING
Elke helm dient vastgemaakt te kunnen worden onder de kin. Meestal zijn de wangstukken verdwenen bij originele exemplaren en ook in de grafische kunst worden ze soms weggelaten.
Toch acht ik het een essentieel onderdeel van een helm. Vaak zie je leren lussen zoals bij dit exemplaar met een klinknagel bevestigd om een veter doorheen te kunnen halen om de helm vast te strikken. Heel zelden zie je een sluiting met gesp. Strikken lijkt dus de norm geweest te zijn en gesp de uitzondering. Strikken geniet dus de voorkeur.

6. RAND

De rand van de helm. Variërend in vorm en omvang van model tot model. Meestal omgevouwen om de uiterste rand.
Soms voorzien van klinknagels om wellicht wederom een stoffen of leren band aan te bevestigen om een gedeelte van de voering te steunen.
In enkele gevallen zijn de klinknagels enkel aanwezig in de rand en ontbreken de klinknagels in zijn geheel in het lichaam van de helm. Dan kan aangenomen worden dat deze als enige een voering steunen. Het enige model waarbij dit gezien is, is de stormhoed. Origineel werd een rand vaak aan het lichaam vastgeweld. Dat wil zeggen dat de rand en het lichaam door middel van hitte en druk(hameren) samengevoegd werden. Deze methode kan echter bijna niet meer worden toegepast met modern materiaal. Een goede optie bij reproducties zou mits goed weggewerkt derhalve lassen kunnen zijn.

7. PLUIMHOUDER

Kan vervaardigd zijn uit messing of ijzer/staal. Vaak met klinknagels tegelijk bevestigd aan de voeringband aan de binnenzijde. Maar soms ook met aparte klinknagels.

Materiaal   en   technieken

Het materiaal dat veel in de 16e/17e eeuw gebruikt werd is soms niet meer te vergelijken met wat we nu hebben.
Het eerder beschreven wellen van metaal is nagenoeg onmogelijk geworden met modern staal. En puur ijzer word niet meer verkocht. Veel kwaliteiten linnen voor bijvoorbeeld een voering zijn moeilijk te krijgen. Dus om een goede reproductie te maken zullen hier en daar oplossingen gevonden moeten worden. Uiteraard werd er voor de leren delen natuurlijk gelooid leer gebruikt. Chemisch gelooid leer bestond niet.
Er bestonden meerdere manieren om blank metaal tegen de elementen en de daaropvolgende corrosie te beschermen.
Blank metaal kan (zwart)geschilderd worden, chemisch geblauwd worden. Of gezwart worden tijdens het smeden. Voordeel van verven is dat het makkelijk bij te werken is. Maar onderhevig is aan slijtage.
Voordeel van chemisch blauwen is dat het er mooi uitziet, duurzaam is, maar niet bij te werken is naderhand. Het proces vind plaats in een oven en er komen chemicaliën aan te pas.
Zwarten vanuit de smederij is makkelijker dan chemisch blauwen en duurzamer dan verven. Maar wederom moeilijk bij te werken. Het metaal word ingesmeerd met lijnzaadolie en in open vuur gebakken. Dit is belangrijk omdat er dan roet aan de olie toegevoegd word. Je krijgt dan een harde, duurzame, mat zwarte laag.
Op veel afbeeldingen ziet men dat er puur gebruik word gemaakt van blank metaal en dat uitrustingstukken niet onderhevig zijn geweest aan corrosie of een beschermende behandeling. Waarschijnlijk werd dit zo afgebeeld door de kunstenaar omdat metaal vaak gezien werd als een moeilijk en prestigieus materiaal om realistisch af te beelden in de schilderkunst. En kan dit uiteraard als een bevestiging van de artiest zijn vaardigheid dienen!

 

Echter, veel overgebleven beschermende uitrustingstukken zijn wel behandeld.
Dit kan 2 redenen hebben. Originele onbehandelde uitrustingstukken zijn door hun gebrek aan bescherming sneller onderhevig geweest aan vergankelijkheid. En derhalve sneller verdwenen. Waardoor er in verhouding meer behandelde stukken overgebleven zijn dan onbehandeld. Of originele onbehandelde uitrustingstukken zijn aan het einde van hun functionele gebruiksleven alsnog behandeld om een langduriger leven te waarborgen in een verzameling of museum o.i.d.
Waarom zou men een uitrustingsstuk zoals een helm of een harnas dat in gebruik is wel of niet behandelen?
Een reden die tegenwoordig nog steeds geld voor moderne uitrustingstukken is het aspect onderhoud. Een uitrustingsstuk dat niet beschermd is moet vele malen vaker en regelmatiger onderhouden worden dan een die dat wel is.
Dit gaat ten koste van de kostbare tijd die anders voor andere belangrijke zaken benut kan worden door de eigenaar. Denk met name aan een periode met veel verplaatsingen of constante inzet tijdens een belegering waardoor er geen tijd is voor dergelijke randzaken. Iets wat tijdens de periode van de 80 jarige oorlog nogal eens het geval was.
Een reden om niet te behandelen is het uiterlijk voorkomen.
Immers: een eenheid dat het slagveld betreed in prachtig glimmend en gepoetst pantser komt vele malen professioneler en gedisciplineerder over dan een grauwe, vale, smerige tegenhanger!

De verschillende modellen

Het gebruik van helmen beperken we binnen onze groep tot de meest voorkomende modellen. Alle variaties en fantasiën van de 17e eeuwse smid laten we achterwege.



Twee eigenschappen moet elke helm echter bezitten namelijk:
- De helm moet onder de kin te sluiten zijn. Bij voorkeur met behulp van wangstukken en een veter.
- De helm moet voorzien zijn van een degelijke permanente voering.Wil je weten hoe je een helm zelf kan verbeteren? Kijk op Doe het zelf.

cabasset helmen

Cabasset helmen in het arsenaal te Graz Oostenrijk. Met dank aan Dan Howlet

cabasset2

 

cabasset1

 

cabasset voering

Cabasset

Een werkpaard. Vaak gezien en heeft veel gebruik gezien aan alle partijen. Kenmerkend is het hoge profiel en het peresteeltje op de kruin van de helm. De cabasset heeft vaak een bescheiden rand. Veel cabassetten hebben sierrosetten onder de klinknagels.



Sommige cabasetten hebben messing klinknagels.
De afbeelding op rechts toont een cabasset met de originele voering.
stormhoed2 stormhoed wedde

Stormhoed

Het summum van alle aspecten van een goede helm gecombineerd. De stormhoed lijkt op het laatste kwart van de TJO een begrip te zijn geworden. Hij is op talloze afbeeldingen te zien en lijkt het standaard berschermend hoofddeksel te zijn geworden binnen de republiek der verenigde Nederlanden. De stormhoed heeft een typische pluimhouder, hoog profiel en degelijke rand. Hij is uit 2 delen gesmeed waarbij de 2 helften in het middel over elkaar



heen gevouwen worden en een rib vormen over de lengte van de helm. De uiteindes overlappen elkaar meestal en zijn met een kleine klinknagel vastgezet.

Het linker afgebeelde model is een reproductie door Klaas Kloosterhuis in bezit van bevelvoerder Richard Herben. De rechter is op display in de burcht van Wedde. Klaas zijn smederij is te vinden bij links.

 

morion

Morion

De morion, ook vaak foutief naar gerefereerd als "Spaanse helm" is in onze periode een enigszins verouderd model. Geïmporteerd uit onder meer Italïe was het een vaak geziene helm bij alle partijen aan het begin van de 80 jarige oorlog. Later werd er plaats gemaakt voor nieuwe modellen. Hoewel verwacht kan worden dat de morion nog lange tijd door gebruikt werd. Dergelijke uitrustingstukken werden vaak opgebruikt. En niet zomaar weggegooid omdat er een nieuw model helm ten tonele kwam. Kenmerkend is de "kam" die de 2 helften waarin de morion gesmeden is verbind. De meeste morions hebben een pluimhouder. Veel morions hebben sierrosetten onder de klinknagels. Sommige morions hebben messing klinknagels. Er is variatie in bevestiging met massieve wangstukken van plaat staal, gelammeleerde wangstukken of bevestiging middels riem.

Hier een selectie helmen uit het 
Rusthaus te Emden. Het zijn allemaal stormhoeden.
Let vooral op de diversiteit in afwerking. 

20150731 165726
20150731 165733 20150731 165740
20150731 165744 20150731 165758
20150731 165804 20150731 165813
20150731 165824 20150731 165829
20150731 165836 20150731 165904
20150731 165909 20150731 165919
20150731 165956 20150731 170002
20150731 170006 20150731 170020
20150731 170029 20150731 170045
2017  MARS The Dutch Revolt  globbers joomla templates